Ο Πατραϊκός κόλπος αποτελεί μία από τις σημαντικότερες θαλάσσιες πύλες της δυτικής Ελλάδας, έναν τόπο όπου η ιστορία της Πελοποννήσου, της Στερεάς Ελλάδας και του Ιονίου συναντήθηκαν αδιάκοπα μέσα στους αιώνες. Από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, τα νερά του υπήρξαν πεδίο εμπορίου, ναυσιπλοΐας, πολέμων και πολιτισμικών ανταλλαγών. Στις ακτές του αναπτύχθηκαν σημαντικές πόλεις και λιμάνια, με κυριότερα την Πάτρα, το Ρίο και το Μεσολόγγι, καθένα από τα οποία διαδραμάτισε ξεχωριστό ρόλο στην ελληνική ιστορία.
Η περιοχή κατοικείται ήδη από τη μυκηναϊκή εποχή, ενώ κατά τους ιστορικούς χρόνους η Πάτρα εξελίχθηκε σε μία από τις σημαντικότερες πόλεις της Αχαϊκής Συμπολιτείας. Το όνομά της συνδέεται, σύμφωνα με την παράδοση, με τον μυθικό οικιστή Πατρέα, ο οποίος ένωσε παλαιότερους οικισμούς της περιοχής. Χάρη στη στρατηγική της θέση, η πόλη εξελίχθηκε σε μεγάλο εμπορικό και ναυτικό κέντρο, ιδιαίτερα κατά τα Ρωμαϊκά χρόνια. Οι Ρωμαίοι ίδρυσαν εδώ σημαντική αποικία και η Πάτρα γνώρισε περίοδο μεγάλης ακμής, με λιμάνι που συνέδεε την Ελλάδα με την Ιταλία και τη δυτική Μεσόγειο. Σήμερα σώζονται ακόμη το ρωμαϊκό ωδείο, τμήματα υδραγωγείων και άλλα μνημεία που μαρτυρούν τον πλούτο εκείνης της εποχής. Η Πάτρα υπήρξε για αιώνες η “δυτική πύλη” της Ελλάδας, ένας ρόλος που διατηρεί μέχρι σήμερα.
Κατά τα Βυζαντινά χρόνια, ο Πατραϊκός διατήρησε τη σημασία του ως θαλάσσιος δρόμος μεταξύ ανατολής και δύσης. Η Πάτρα εξελίχθηκε σε ισχυρό εκκλησιαστικό κέντρο χάρη στη λατρεία του Αγίου Ανδρέα, πολιούχου της πόλης, ενώ η περιοχή γνώρισε διαδοχικές επιδρομές και κατακτήσεις από Φράγκους, Ενετούς και Οθωμανούς. Το στενό του Ρίου απέκτησε ιδιαίτερη στρατηγική σημασία, καθώς ελέγχει τη θαλάσσια είσοδο προς τον Κορινθιακό κόλπο. Για τον λόγο αυτό, απέναντι από το Αντίρριο δημιουργήθηκαν ισχυρά φρούρια, γνωστά ως τα «Μικρά Δαρδανέλλια» της Ελλάδας. Τα κάστρα του Ρίου και του Αντιρρίου, κυρίως στην Οθωμανική περίοδο, επέβλεπαν κάθε πλοίο που περνούσε από το στενό, επιβάλλοντας δασμούς και εξασφαλίζοντας στρατιωτικό έλεγχο της περιοχής. Η ναυτική σημασία του περάσματος ήταν τόσο μεγάλη, ώστε πολλές συγκρούσεις μεταξύ Ενετών και Οθωμανών κρίθηκαν εδώ.
Στη βόρεια πλευρά του κόλπου, το Μεσολόγγι αναδύθηκε μέσα από τις λιμνοθάλασσες ως ένας ιδιαίτερος θαλάσσιος οικισμός, δεμένος απόλυτα με το νερό και τη ναυτοσύνη. Το όνομά του πιθανότατα προέρχεται από ιταλικές λέξεις που σημαίνουν «μέση λίμνη», αναφορά στο μοναδικό τοπίο των λιμνοθαλασσών. Οι κάτοικοί του εξελίχθηκαν σε έμπειρους ψαράδες και ναυτικούς, ενώ η πόλη απέκτησε εμπορική δύναμη κατά τους τελευταίους αιώνες της Οθωμανικής κυριαρχίας. Το Μεσολόγγι έμελλε όμως να συνδεθεί για πάντα με την Ελληνική Επανάσταση του 1821. Οι πολιορκίες της πόλης και κυρίως η ηρωική Έξοδος του 1826 συγκλόνισαν ολόκληρη την Ευρώπη και μετέτρεψαν το Μεσολόγγι σε παγκόσμιο σύμβολο ελευθερίας και αυτοθυσίας. Η θυσία των πολιορκημένων ενέπνευσε φιλέλληνες, ποιητές και καλλιτέχνες, ενώ εδώ άφησε την τελευταία του πνοή και ο λόρδος Βύρων. Το “Ιερό Μεσολόγγι” παραμένει μέχρι σήμερα ένας τόπος βαθιάς ιστορικής μνήμης.
Κατά τον 19ο και τον 20ό αιώνα, ο Πατραϊκός κόλπος συνέχισε να αποτελεί σημαντικό εμπορικό και συγκοινωνιακό άξονα. Η Πάτρα εξελίχθηκε σε μεγάλο εξαγωγικό κέντρο σταφίδας, αποκτώντας πλούτο και κοσμοπολίτικο χαρακτήρα, ενώ το λιμάνι της παρέμεινε μία από τις βασικές συνδέσεις της Ελλάδας με την Ευρώπη. Στις μέρες μας, η εντυπωσιακή γέφυρα Ρίου – Αντιρρίου συμβολίζει τη σύγχρονη ένωση Πελοποννήσου και Στερεάς Ελλάδας, εκεί όπου επί αιώνες πλοία, στόλοι και έμποροι διέσχιζαν τα στενά νερά του κόλπου. Παρά τις αλλαγές των καιρών, ο Πατραϊκός εξακολουθεί να διατηρεί τον χαρακτήρα ενός ζωντανού θαλάσσιου σταυροδρομιού, όπου η ιστορία παραμένει πάντοτε παρούσα.
