Η Ελευσίνα, χτισμένη στο Θριάσιο Πεδίο, στη μεγαλύτερη εύφορη πεδιάδα της Αττικής, υπήρξε από την αρχαιότητα ένα από τα σημαντικότερα θρησκευτικά κέντρα του ελληνικού κόσμου. Μαζί με την Αθήνα, την Ολυμπία, τους Δελφούς και τη Δήλο αποτελούσε μία από τις πέντε ιερές πόλεις της αρχαίας Ελλάδας. Εδώ αναπτύχθηκε η λατρεία της θεάς Δήμητρας και της κόρης της Περσεφόνης, θεότητες που συνδέονταν με τη γονιμότητα της γης και την ανάπτυξη των καρπών, ιδιαίτερα των σιτηρών.
Στην πόλη βρισκόταν το περίφημο Ιερό της Δήμητρας, όπου τελούνταν τα Ελευσίνια Μυστήρια, μία από τις πιο ιερές και σεβαστές τελετές της αρχαιότητας. Τα Μυστήρια αποτελούσαν ετήσια γιορτή και μυστηριακή τελετή προς τιμήν της Δήμητρας και της Περσεφόνης, και ήταν ανοιχτά σε όλους τους ανθρώπους ανεξάρτητα από ηλικία, φύλο ή κοινωνική τάξη. Εξαιρούνταν μόνο όσοι δεν γνώριζαν την ελληνική γλώσσα ή είχαν διαπράξει σοβαρό έγκλημα. Παρά τη μεγάλη σημασία τους, γνωρίζουμε ελάχιστα για το περιεχόμενο των τελετών, καθώς οι μυημένοι είχαν ορκιστεί να τηρούν απόλυτη σιωπή.
Το ιερό της Ελευσίνας πιθανότατα υπήρχε ήδη από τα μυκηναϊκά χρόνια (1600–1100 π.Χ.), γεγονός που δείχνει τη μακραίωνη συνέχεια της λατρείας στον χώρο. Το ίδιο το όνομα της πόλης συνδέεται με αρχαίες παραδόσεις. Σύμφωνα με μία εκδοχή, η αρχική ονομασία ήταν Σαισαρία, όμως ο μυθικός βασιλιάς Κελεός, ο οποίος αναφέρεται και ως πρώτος ιεροφάντης των Μυστηρίων, έδωσε το όνομα Ελευσίς προς τιμήν του ήρωα Ελεύσινου. Κατά μια άλλη ερμηνεία, το όνομα προέρχεται από το ρήμα ελεύσομαι («έρχομαι»), δηλαδή τον τόπο της άφιξης, πιθανώς σε σχέση με την πομπή των πιστών που κατέφθαναν στην πόλη για τα Μυστήρια.
Το τέλος της αρχαίας Ελευσίνας συνδέεται άμεσα με την κατάργηση των Ελευσίνιων Μυστηρίων στα τέλη του 4ου αιώνα μ.Χ. Σύμφωνα με την παράδοση, ο τελευταίος Ιεροφάντης, ο Νεστόριος, προφήτεψε το τέλος τους. Οι αρχαιολογικές έρευνες δείχνουν ότι το ιερό καταστράφηκε το 395 μ.Χ., όταν οι Γότθοι του Αλάριχου εισέβαλαν στην περιοχή.
Κατά τους επόμενους αιώνες η πόλη πέρασε στη χριστιανική εποχή, όμως υπέστη μεγάλες καταστροφές από πειρατικές επιδρομές ήδη από τον 7ο αιώνα μ.Χ. Η περιοχή ερημώθηκε σταδιακά, ενώ οι κάτοικοι μετακινήθηκαν προς την ενδοχώρα για μεγαλύτερη ασφάλεια. Η Αττική καταλήφθηκε οριστικά από τους Οθωμανούς το 1458, και η Ελευσίνα παρέμεινε μικρός οικισμός μέχρι τους νεότερους χρόνους.
Μετά την Ελληνική Επανάσταση του 1821, η πόλη άρχισε σταδιακά να αναπτύσσεται ξανά. Στα μέσα του 19ου αιώνα το λιμάνι της εξυπηρετούσε τη διακίνηση αγροτικών και κτηνοτροφικών προϊόντων προς την Αθήνα και την Κόρινθο. Στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα, η Ελευσίνα εξελίχθηκε σε σημαντικό βιομηχανικό κέντρο, με μεγάλα εργοστάσια που σημάδεψαν την οικονομική της ανάπτυξη. Πολλά από αυτά σταμάτησαν να λειτουργούν προς τα τέλη του 20ού αιώνα, αφήνοντας πίσω τους βιομηχανικά κτίρια που αποτελούν σήμερα χαρακτηριστικά στοιχεία του σύγχρονου τοπίου της πόλης.
Αξιοθέατα
Αρχαιολογικός Χώρος Ελευσίνας
Ένας από τους σημαντικότερους αρχαιολογικούς χώρους της Ελλάδας, όπου βρίσκονταν το Ιερό της Δήμητρας και το Τελεστήριο, ο χώρος όπου πραγματοποιούνταν οι τελετές των Ελευσίνιων Μυστηρίων. Τα ερείπια αποκαλύπτουν την τεράστια σημασία που είχε το ιερό για τον αρχαίο κόσμο.
Ιερά Οδός και πομπή των Μυστηρίων
Η πομπή των μυημένων ξεκινούσε από την Αθήνα και ακολουθούσε την Ιερά Οδό μέχρι την Ελευσίνα. Η διαδρομή αυτή αποτελούσε σημαντικό μέρος της τελετουργίας και κατέληγε στο ιερό της Δήμητρας.
Βιομηχανικά μνημεία της νεότερης εποχής
Τα παλιά εργοστάσια της Ελευσίνας, όπως η Ελαιουργική, ο Βότρυς και ο Κρόνος, αποτελούν χαρακτηριστικά δείγματα της βιομηχανικής ιστορίας της πόλης και διαμορφώνουν ένα ιδιαίτερο αστικό τοπίο.
Παραλία και λιμάνι Ελευσίνας
Η παραλιακή ζώνη της πόλης διατηρεί ακόμη τον χαρακτήρα ενός παλαιού εμπορικού λιμανιού, από όπου μεταφέρονταν για δεκαετίες τα προϊόντα του Θριασίου Πεδίου.
Γεύσεις
Παραδοσιακές ταβέρνες του Θριασίου
Οι ταβέρνες της περιοχής φημίζονται για την απλή αλλά αυθεντική αττική κουζίνα, με κρέατα στη σχάρα και παραδοσιακούς μεζέδες.
Τοπικό κρασί της Αττικής
Η περιοχή της δυτικής Αττικής συνδέεται με την παραγωγή κρασιού ήδη από την αρχαιότητα. Ένα ποτήρι σαββατιανό ή ρετσίνα συνοδεύει ιδανικά το τοπικό φαγητό.
Θαλασσινά του Σαρωνικού
Παρά τον βιομηχανικό χαρακτήρα της πόλης, οι ταβέρνες κοντά στο λιμάνι σερβίρουν φρέσκα ψάρια και θαλασσινούς μεζέδες από τον Σαρωνικό.
