Άποψη Θάσου, από Β
Η ιστορία της ανατολικής Μακεδονίας διαμορφώθηκε από τη δυναμική αλληλεπίδραση ξηράς και θάλασσας, και πουθενά αυτό δεν γίνεται πιο καθαρό από τη σχέση των Φιλίππων με τη Θάσο. Η μία πόλη εσωτερική, οχυρωμένη και στρατηγική· η άλλη νησιωτική, θαλασσινή και εξωστρεφής. Μαζί συγκρότησαν ένα συμπληρωματικό ιστορικό σύστημα, το οποίο καθόρισε την πολιτική, οικονομική και πολιτισμική εξέλιξη του βόρειου Αιγαίου.
Αρχαιότητα: Χρυσός, αποικισμός και ισχύς
Θάσος: νησί πλούτου και θάλασσας
Στην αρχαιότητα, η Θάσος αναδείχθηκε σε ένα από τα πρώιμα και ισχυρότερα ναυτικά κέντρα του βόρειου Αιγαίου. Αποικίστηκε από Παρίους τον 7ο αι. π.Χ. και σύντομα εξελίχθηκε σε θαλασσοκρατούσα δύναμη, ελέγχοντας θαλάσσιες οδούς και αξιοποιώντας τους πλούσιους φυσικούς της πόρους. Ιδιαίτερη σημασία είχαν τα κοιτάσματα χρυσού και αργύρου, τόσο στο νησί όσο και στην απέναντι ηπειρωτική ακτή.
Η Θάσος ανέπτυξε ένα εκτεταμένο δίκτυο ηπειρωτικών κτήσεων, τη λεγόμενη Θασιακή Περαία, κατά μήκος των ακτών της ανατολικής Μακεδονίας. Μέσω αυτών, άσκησε οικονομική και πολιτική επιρροή πολύ πέρα από τα όρια του νησιού, συνδέοντας τον αιγαιακό θαλάσσιο κόσμο με την ενδοχώρα της Μακεδονίας και της Θράκης.
Φίλιπποι: από τους Κρηνίδες σε μακεδονικό προπύργιο
Στον σημερινό χάρτη, η αρχαία πόλη των Φιλίππων βρίσκεται στην ανατολική Μακεδονία, στην ενδοχώρα της βόρειας Ελλάδας, λίγο βόρεια της σύγχρονης Καβάλας, κοντά στον σημερινό οικισμό Κρηνίδες. Ο αρχαιολογικός χώρος αναπτύσσεται σε μια εύφορη πεδιάδα, σε σημείο όπου συγκλίνουν φυσικά περάσματα ανάμεσα στα βουνά, τα έλη και τη θάλασσα, κατά μήκος ενός άξονα που ακολουθεί σε γενικές γραμμές τη χάραξη της αρχαίας Εγνατίας Οδού. Η θέση αυτή εξηγεί απόλυτα τον ρόλο των Φιλίππων ως κομβικό σημείο ελέγχου μεταξύ του λιμανιού της Νεάπολης (Καβάλας) και της μακεδονικής ενδοχώρας.
Η πόλη ξεκίνησε ως Κρηνίδες, αποικία Θασίων εποίκων, με στόχο τον έλεγχο των μεταλλευτικών πόρων και των χερσαίων οδών της περιοχής. Το 356 π.Χ. καταλήφθηκε και αναδιοργανώθηκε από τον Φίλιππος Β΄ της Μακεδονίας, ο οποίος αναγνώρισε αμέσως τη στρατηγική της αξία. Μετονομασμένη σε Φιλίππους, η πόλη οχυρώθηκε ισχυρά και εντάχθηκε στον μηχανισμό του μακεδονικού κράτους.
Η εγγύτητά της σε εύφορες εκτάσεις και χρυσοφόρες περιοχές κατέστησε τους Φιλίππους οικονομικά πολύτιμους και στρατιωτικά κρίσιμους, λειτουργώντας ως άρθρωση ανάμεσα στην ακτή και την καρδιά της Μακεδονίας.
Ρωμαϊκή περίοδος: αυτοκρατορία, δρόμοι και η Μάχη των Φιλίππων
Η ρωμαϊκή κατάκτηση της Μακεδονίας άλλαξε ριζικά τον ρόλο τόσο των Φιλίππων όσο και της Θάσου. Το 42 π.Χ., οι Φίλιπποι έγιναν παγκοσμίως γνωστοί ως το πεδίο της Μάχης των Φιλίππων, όπου τα στρατεύματα του Οκταβιανού και του Μάρκου Αντωνίου νίκησαν τους Βρούτο και Κάσσιο, γεγονός που σηματοδότησε το τέλος της Ρωμαϊκής Δημοκρατίας.
Μετά τη μάχη, η πόλη ιδρύθηκε εκ νέου ως ρωμαϊκή αποικία, εγκαταστάθηκαν βετεράνοι και εφαρμόστηκαν ρωμαϊκοί θεσμοί, πολεοδομία και διοίκηση. Η Εγνατία Οδός διέσχιζε τους Φιλίππους, εδραιώνοντας τον ρόλο τους ως διοικητικό και στρατιωτικό κέντρο της ρωμαϊκής Μακεδονίας.
Η Θάσος, από την πλευρά της, διατήρησε τον ναυτικό της χαρακτήρα, λειτουργώντας ως εμπορικός και ναυτικός σταθμός στο πλαίσιο της ρωμαϊκής επαρχίας, συμπληρώνοντας την ηπειρωτική ισχύ των Φιλίππων με θαλάσσια δικτύωση.
Πρώιμος Χριστιανισμός: ένας πνευματικός άξονας
Οι Φίλιπποι κατέχουν ξεχωριστή θέση στην ιστορία του Χριστιανισμού. Το 49 μ.Χ., ο Απόστολος Παύλος επισκέφθηκε την πόλη και ίδρυσε εδώ την πρώτη χριστιανική κοινότητα στην Ευρώπη. Η Επιστολή προς Φιλιππησίους αποτελεί ένα από τα αρχαιότερα χριστιανικά κείμενα προς ευρωπαϊκό ακροατήριο, προσδίδοντας στην πόλη διαχρονική πνευματική σημασία.
Η Θάσος, αν και λιγότερο προβεβλημένη στις πηγές, ανέπτυξε επίσης πρώιμες χριστιανικές κοινότητες και βασιλικές, γεγονός που αντικατοπτρίζει τη διάδοση της νέας πίστης μέσω των θαλάσσιων δικτύων του Αιγαίου.
Βυζαντινή περίοδος: παρακμή και συνέχεια
Κατά τη βυζαντινή εποχή, οι Φίλιπποι γνώρισαν σταδιακή παρακμή. Η μετατόπιση των εμπορικών αξόνων, οι επιδρομές και η υποβάθμιση του φυσικού περιβάλλοντος αποδυνάμωσαν την οικονομική τους βάση. Στους ύστερους βυζαντινούς χρόνους, η πόλη είχε σχεδόν εγκαταλειφθεί, αφήνοντας πίσω της μνημειώδη ερείπια μιας άλλοτε ισχυρής μητρόπολης.
Η Θάσος, αντίθετα, παρουσίασε μεγαλύτερη συνέχεια ζωής. Παρά την πειρατεία και την αστάθεια, παρέμεινε κατοικημένη και οικονομικά ενεργή, βασιζόμενη στη γεωργία, τη μαρμαρολατομία και τη ναυτιλία, με οχυρωμένους οικισμούς και μοναστήρια να μαρτυρούν μια αμυντική νησιωτική κοινωνία.
Κεραμωτή και Δέλτα Νέστου: η ηπειρωτική πύλη της Θάσου
Η Κεραμωτή βρίσκεται σε χαμηλό ακρωτήρι στο όριο του Δέλτα Νέστου, ενός από τους σημαντικότερους υγροτόπους της Ελλάδας. Το τοπίο αυτό, διαμορφωμένο από αιώνες απόθεσης ποτάμιων φερτών υλών, υπήρξε διαχρονικά φυσικό κατώφλι ανάμεσα στις χερσαίες διαδρομές και τις θαλάσσιες οδούς του βόρειου Αιγαίου.
Κατά τη ρωμαϊκή και πρώιμη βυζαντινή περίοδο, ο διάδρομος του Νέστου απέκτησε ιδιαίτερη σημασία λόγω της διάβασης του ποταμού και της σύνδεσής της με το δίκτυο της Εγνατίας Οδού. Στην ευρύτερη περιοχή αναπτύχθηκε η πόλη Τοπείρος, αργότερα επισκοπική έδρα, με παλαιοχριστιανικές βασιλικές και οχυρώσεις, στοιχεία που φανερώνουν ένα πυκνά οργανωμένο ιστορικό τοπίο πίσω από τη σημερινή ήσυχη ακτογραμμή.
Μέσα σε αυτή τη μακρά γεωγραφία περασμάτων και ακτών, ο σύγχρονος ρόλος της Κεραμωτής ως κύριας ακτοπλοϊκής πύλης προς τη Θάσο δεν αποτελεί σύμπτωση, αλλά φυσική συνέχεια μιας ιστορικής λειτουργίας όπου η ηπειρωτική Ελλάδα συναντά τον νησιωτικό κόσμο.
Οθωμανικοί και νεότεροι χρόνοι: διαφορετικές πορείες
Κατά την οθωμανική περίοδο, οι Φίλιπποι επιβίωναν μόνο ως μνήμη μέσα από τα ερείπιά τους, ενώ η Θάσος ακολούθησε ιδιαίτερη πορεία. Το νησί γνώρισε περιόδους σχετικής αυτονομίας και οικονομικών προνομίων, με βασικούς άξονες την παραγωγή ελαιολάδου, τη δασοκομία και τη ναυτιλία.
Στους νεότερους χρόνους, οι αρχαιολογικές ανασκαφές επανέφεραν τους Φιλίππους στο προσκήνιο ως έναν από τους σημαντικότερους αρχαιολογικούς χώρους της Ελλάδας, ενώ η Θάσος εξελίχθηκε σε ζωντανό νησιωτικό σύνολο, συνδυάζοντας πρωτογενή παραγωγή, εξορυκτική δραστηριότητα και τουρισμό.
