Δίαυλος εισόδου, Πόρτο Λάγος
Ο Βιστωνικός κόλπος είναι ένας τόπος όπου η στεριά και η θάλασσα μπλέκονται: λίμνες, λιμνοθάλασσες και αβαθή θαλάσσια περάσματα σχηματίζουν ένα ενιαίο υγροτοπικό σύμπλεγμα, με κεντρικό πυρήνα τη λίμνη Βιστωνίδα και τις λιμνοθάλασσες του Πόρτο Λάγος.
Στην αρχαιότητα, η Βιστωνίδα (η «Βιστονίς λίμνη») έδωσε το όνομά της στους Βίστονες, ένα θρακικό φύλο που κατοικούσε ανάμεσα στη Ροδόπη και το Αιγαίο, ακριβώς δίπλα στη λίμνη και στον κόλπο. Ο χώρος ήταν συνοριακός: θρακικός ως προς τους πληθυσμούς του, αλλά με ισχυρή ελληνική παρουσία στις παράλιες αποικίες και στα εμπορικά δίκτυα.
Η ίδια η ακτογραμμή δεν ήταν ποτέ «σταθερή». Οι ποταμοί και τα φερτά υλικά έπλασαν, ξανά και ξανά, νέους βάλτους, αμμολωρίδες και ρηχές λεκάνες, με αποτέλεσμα η ναυσιπλοΐα, οι φυσικοί όρμοι και τα αγκυροβόλια να μετακινούνται στον χρόνο. Αυτό φαίνεται καθαρά και στην ευρύτερη περιοχή της Αβδήρας, όπου η ιστορία των λιμανιών συνδέεται με προσχώσεις και αλλαγές του παράκτιου τοπίου.
Το Πόρτο Λάγος, όπως το γνωρίζουμε σήμερα, είναι «παιδί» αυτής της υγρής γεωγραφίας: ένας μικρός λιμενικός οικισμός στην άκρη της λίμνης/λιμνοθαλασσών, που λειτουργεί ως πύλη προς τον υγρότοπο και ως βάση για αλιεία και μετακινήσεις μέσα στα ρηχά. Η σπουδαιότητα του τοπίου αναγνωρίζεται και σύγχρονα θεσμικά: το σύμπλεγμα ανήκει σε προστατευόμενες περιοχές Natura 2000 και περιλαμβάνεται στον υγρότοπο Ramsar «Lake Vistonis, Porto Lagos…».
Στον βυζαντινό και μεταβυζαντινό κόσμο, η ιστορία του τόπου δένεται έντονα με την εκκλησιαστική γη και τα μετόχια. Η πιο εμβληματική εικόνα είναι το Μετόχι του Αγίου Νικολάου στο Πόρτο Λάγος, χτισμένο πάνω σε δύο μικρά νησάκια μέσα στη λιμνοθάλασσα, και συνδεδεμένο με την Ιερά Μεγίστη Μονή Βατοπαιδίου του Αγίου Όρους. Παράλληλα, κυκλοφορούν παραδόσεις για αυτοκρατορικές δωρεές/προνόμια προς τη Μονή σε σχέση με την παραγωγή της λίμνης, που δείχνουν πόσο «πολύτιμο» θεωρούνταν το υγροτοπικό απόθεμα (ψάρια, αλάτι, καλαμιές).
Κατά την οθωμανική περίοδο, η Θράκη οργανώθηκε γύρω από φορολογήσιμες παραγωγές (γεωργία, κτηνοτροφία, αλιεία) και από κόμβους διακίνησης προς τα παράλια. Σε τέτοιους τόπους-μεταίχμια, η «ιστορία» δεν γράφεται μόνο με οχυρά και μάχες, αλλά με δικαιώματα χρήσης νερών και με τα μεροκάματα της αλιείας, των αλυκών, της καλλιέργειας στις παρυφές των ελών. (Η εικόνα αυτή ταιριάζει ιδανικά στη Βιστωνίδα, που από τη φύση της είναι μίξη γλυκού και αλμυρού νερού και τρέφει επί αιώνες ανθρώπους και πουλιά).
Το Φανάρι (Ροδόπης) συμπληρώνει την αφήγηση του κόλπου από την πλευρά της ανοιχτής θάλασσας. Η ίδια η ονομασία του συνδέεται με φάρο («Φενέρ») και με τη θαλάσσια ταυτότητα του τόπου, ενώ ο οικισμός περιγράφεται να αναπτύσσεται ως ψαροχώρι και, σε συγκεκριμένες δεκαετίες του 20ού αιώνα, να αποκτά πιο έντονο εμπορικό ρόλο με λιμάνι και διακίνηση αγροτικών προϊόντων.
Στον 20ό αιώνα, ο Βιστωνικός κόλπος και οι λιμνοθάλασσες του Πόρτο Λάγος μπαίνουν σε μια νέα φάση: έργα αποστράγγισης, ευθυγραμμίσεις/διαχειρίσεις ροών και γενικότερες παρεμβάσεις αλλάζουν τις ισορροπίες του νερού και των προσχώσεων. Σε επίπεδο ιστορίας τοπίου, αυτό σημαίνει ότι ο υγρότοπος συρρικνώνεται ή μετασχηματίζεται, και μαζί του μετασχηματίζονται επαγγέλματα, αλιευτικές πρακτικές και ο τρόπος που οι οικισμοί «βλέπουν» τη θάλασσα.
Σήμερα, η περιοχή κρατά ζωντανή μια διπλή κληρονομιά: από τη μία, τη μνήμη της αρχαίας Θράκης (με Βίστονες, ελληνικές αποικίες και παλιά θαλάσσια περάσματα) κι από την άλλη, τη νεότερη παράδοση της αλιείας και της καθημερινής ζωής δίπλα σε ένα από τα σημαντικότερα υγροτοπικά συστήματα της βόρειας Ελλάδας.
Γιατί να πάτε
Θα πάτε για το μοναδικό πάντρεμα ιερού και νερού στο Πόρτο Λάγος (Μετόχι Αγίου Νικολάου), για παρατήρηση πουλιών και φωτογραφία σε ένα Ramsar/Natura τοπίο, και για θαλασσινή ατμόσφαιρα στο Φανάρι με λιμάνι, παραλίες και ψαροταβέρνες.
